Έχεις δει ανθρώπους χαρούμενους που φορτώθηκαν ενάμιση χιλιάρικο χρέος σε δόσεις, αμέσως μόλις ξεχρέωσαν τις δόσεις του PS5;
Ε, εμείς είμαστε αυτοί. Με τις υγείες μας.
Μόλις έφτασε ο πύργος του πολυαναμενόμενου gaming PC των αγοριών. Κάθεται εδώ στην τραπεζαρία και περιμένει τα περιφερειακά για να στηθεί. Καθόμαστε κι εμείς και τον χαζεύουμε. Ειδικά τα παιδιά, έχουν τρελαθεί απ’ τη χαρά τους.
Disclaimer: Πριν πεις «άσε μας κοπελιά, εδώ μας λείπουν 99 ευρώ για να συμπληρώσουμε το κατοστάρικο»: Όπως έχω πει χιλιάκις, ΔΕΝ είμαι εδώ για να σου πω τι θα κάνεις σπίτι σου. Όσα θα διαβάσεις παρακάτω είναι αυτά που κάναμε σπίτι μας, δεν είναι επιστημονική γνώση ή αποτέλεσμα εφαρμογής επιστημονικών δεδομένων (όταν έχω τέτοια, τα λέω) ούτε βέβαια, είναι απαραίτητο να συμφωνούμε όλοι στο πώς πρέπει να διαχειριζόμαστε τα οικονομικά μας.
Υπάρχει όμως κάτι στο οποίο όλοι μπορούμε να συμφωνήσουμε: Δεν έχουμε ΑΠΟΛΥΤΩΣ. ΚΑΜΙΑ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ. ΜΟΡΦΩΣΗ. Αυτό το “financial literacy”, τον οικονομικό γραμματισμό, πώς το λένε. Δε μας το έμαθε κανείς. Και σε αυτό, όπως σε τόσα άλλα, πρέπει αυτή η γενιά γονιών (ναι, για τη δική μας λέω) να είναι η πρώτη που θα το περάσει στους επόμενους.
Disclaimer 2: Το πρώτο πράγμα που μας ενδιέφερε πολύ σε σχέση με την οικονομική εκπαίδευση των αγοριών, ήταν να μάθουν να αναγνωρίζουν τα χαρακτηριστικά τζ Ο γ ου και να τα αποφεύγουν. Θέλαμε όσο μεγαλώνουν να κατανοούν τους μηχανισμούς του αφενός και να μη χρειάζεται να καταφύγουν εκεί αφετέρου. Το πρώτο εύκολο. Το δεύτερο είναι ζήτημα οικονομικής εκπαίδευσης και θέλει χρόνο. Σ’ αυτό το κείμενο δεν θα ασχοληθώ καθόλου με το ζήτημα των τυχερών παιχνιδιών. Μπορείς αν θες να δεις το σχετικό μου κείμενο εδώ.
Το gaming PC το θέλανε καιρό. Χρόνια. Κι εμείς θέλαμε να τους το πάρουμε, αλλά δε γινόταν. #nomoneynohoney
Μάθημα Νο 1: Μερικές φορές δεν μπορούμε. Είναι ΟΚ. Και να θέλεις κάτι που δεν αντέχεις οικονομικά είναι ΟΚ, και να στεναχωριέσαι που δεν μπορείς να το έχεις είναι ΟΚ. Το κλειδί, που δούλεψε πολύ σε εμάς, είναι ότι μπορεί τώρα να μην μπορείς, μια μέρα όμως θα μπορέσεις. Ποτέ δεν είπαμε στα αγόρια «δεν θα μπορέσουμε ποτέ». Ούτε «δεν είναι για μας αυτά». Πάντα, όταν δεν μπορούμε να πάρουμε κάτι ακριβό, κάνουμε δυο πράγματα: Πρώτον, λέμε «δεν μπορούμε τώρα. Μια μέρα θα τα καταφέρουμε». Δεύτερον, προσπαθούμε να τα καταφέρουμε και τα παιδιά είναι μέσα στην προσπάθεια. Στην προκειμένη περίπτωση, μαζεύουν λεφτά εδώ και περίπου έναν χρόνο. Δώρα γενεθλίων, γιορτών, Χριστουγέννων, όλα ή μέρος τους, αποταμιεύτηκαν για αυτόν τον σκοπό. Κάποια στιγμή πλησιάσαμε στο να έχουμε ένα αρκετά καλό ποσό, αλλά προέκυψε μια ανάγκη πιο σημαντική. Συζητήθηκε. Αλλάξαμε ρότα για λίγο. Καθυστερήσαμε το πλάνο. Δεν το βίωσε κανείς ως τρομερή απώλεια. Ήταν απλώς μια πραγματικότητα. Μερικές φορές, πρέπει να περιμένεις λίγο και να προσπαθείς περισσότερο.
Μάθημα Νο 2: Ήρθε ο μεγάλος απελπισμένος πριν τις εξετάσεις και μου λέει: «Αν φέρω μέσο όρο 18, θα μου πάρεις gaming PC;» Τον κοίταξα καλά καλά, σε φάση “are you talking to me?”. Ποτέ δεν υποσχέθηκα κάτι για βαθμούς και ποτέ δεν απείλησα με κάτι για να κάνει κάτι στο σχολείο. (Όταν απειλώ, απειλώ σκέτο, ΧΑΧΑΧΑΧΑΧΑΧΑΧΑΧΑΧΑ).
Κάτι που θέλει το παιδί πολύ δεν πρέπει να είναι προϊόν επιβράβευσης ή τιμωρίας. Θα λέγαμε ποτέ σε ένα παιδί ότι θα το αγαπάμε μόνο αν φέρει 20 στα αρχαία και τα μαθηματικά; Ότι η χαρά του αξίζει μόνο αν έχει πριν καταφέρει κάτι δύσκολο ή σημαντικό για εμάς; Αν δεν το κάνουμε με τα συναισθήματα (ελπίζω να μην το κάνουμε) γιατί το κάνουμε με τα υλικά, και ειδικά με αυτά που τα παιδιά θέλουν περισσότερο; Κάποιοι θα πουν ότι έτσι τους κινητοποιούμε, τους δίνουμε κίνητρο. Εγώ θα πω ότι έτσι τους δίνουμε ένα επιφανειακό κίνητρο που τα μαθαίνει να συσχετίζουν πράγματα άσχετα μεταξύ τους. Και τους μαθαίνει και κάτι άλλο: Αν θέλουν κάτι που δεν μπορούν να αποκτήσουν μόνα τους, είναι ΟΚ να κάνουν διάφορα για αυτούς που θα τους τα προσφέρουν. Αν αυτή η συνθήκη συνδυαστεί με στέρηση, δηλαδή με συνθήκες πιεστικές στις οποίες το παιδί στερείται συνεχώς (σύνηθες στην κατάσταση και τη χώρα που είμαστε), τότε η κατάσταση μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Στην καλύτερη περίπτωση, μόλις το παιδί αποκτήσει μια στοιχειώδη οικονομική ελευθερία, θα πέσει με τα μούτρα στην κατανάλωση, για να επιβραβεύει τον εαυτό του και να αποκτήσει όσα δεν μπόρεσε στο παρελθόν.
Μάθημα Νο 3: Οι gamers δεν συμπαθούν το pay to win. Το έχουν σαν βρισιά, αν έχω καταλάβει καλά. Αν όχι όλοι, οι περισσότεροι το θεωρούν cheating. Είναι μια πολύ καλή ευκαιρία για εμάς να χτίσουμε πάνω σε αυτό το στοιχείο ηθικού/αξιακού κώδικα: Πληρώνω για να αγοράσω κάτι, όχι για να ξεπεράσω τον άλλο που δεν μπορεί να πληρώσει. Όχι για να κερδίσω κάτι που αλλιώς δεν θα μπορούσα. Όπως στο gaming, έτσι και στη ζωή. (Ετοιμάσου για ωραίες συζητήσεις με το πιτσιρίκι σου, θα εκπλαγείς).
Μάθημα Νο 4: Για δυνατούς παίκτες: Microtransactions, αυτή η μάστιγα! 1€ από ‘δω, 3€ από κει, 6€ παραπέρα, το λεγόμενο «η φτήνια τρώει τον παρά» των παλιών. Πώς το διαχειριστήκαμε: Ορίσαμε ένα ποσό που επιτρέπεται να ξοδεύουν τον μήνα σε τέτοιες αγορές. Εξηγήσαμε πώς λειτουργεί αυτή η διαδικασία και γιατί πρέπει να έχουμε όσο γίνεται τον έλεγχο του προϋπολογισμού μας. Και φυσικά καμία συναλλαγή δε γίνεται χωρίς την άδεια του μπαμπά και της μαμάς, μέχρι νεοτέρας. (Μέχρι να πάνε 40 είναι καλά;). Αυτά όλα πάνε πακέτο αναγκαστικά με το μάθημα από κάτω.
Μάθημα Νο 5: ΠΧΟΙΟΤΗΤΑ. Δεν αγοράζουμε ό,τι να ‘ναι. Νομίζεις ότι όσο πιο μικρός ο προϋπολογισμός μας, τόσο πιο πολύ πρέπει να το σκεφτόμαστε και άτιμη κοινωνία, που άλλους τους ανεβάζεις κι άλλους τους κατεβάζεις! Όμως στην πραγματικότητα, κάποιος που δεν έχει αρκετά χρήματα να ξοδέψει πρέπει να αποφασίσει και να βάλει προτεραιότητες για να του φτάνουν, και κάποιος που έχει όσα θέλει για να ξοδέψει, πρέπει πάλι να μπορεί να έχει την ικανότητα και τα κριτήρια να επιλέγει, γιατί αλλιώς θα αγοράζει τα πάντα αδιακρίτως, και δεν ξέρω τι νόημα θα είχε αυτό. Άρα, δεν αγοράζουμε κάθε τρεις και λίγο V-bucks και Robux τα οποία θα πάνε όπου να ‘ναι μέσα στο παιχνίδι. Προτιμούμε να κάνουμε τα χρήματά μας εξοπλισμό (ή ό,τι άλλο). Συζητάμε γενικά περί ποιότητας, αξιών, τι θεωρούμε value for money (όχι μόνο εμείς οι γονείς, και το παιδί πρέπει να μπει στη διαδικασία να το ορίσει κάπως), συγκρίνουμε τιμές και αξίες με αυτές άλλων αγαθών που το παιδί χρησιμοποιεί και αναγνωρίζει και αφήνουμε και ένα περιθώριο για τα μαθήματα 6 και 7 παρακάτω.
Μάθημα Νο 6: Η ΠΧΟΙΟΤΗΤΑ με μέτρο. Δικαιούμαστε να αγοράζουμε κάτι που μας αρέσει πολύ επειδή απλώς μας αρέσει πολύ, έτσι χωρίς κανέναν λόγο. Χωρίς να περιμένουμε να αποκτήσει αξία στο μέλλον. Χωρίς να θέλουμε να το πάρουμε για να το δείξουμε στους κολλητούς. Μας αρέσει και το θέλουμε ΠΑΡΑ τη γκρίνια του μπαμπά και της μαμάς. Είναι ΟΚ και συμβαίνει και στη ζωή, και αν δεν συμβαίνει συνέχεια και δε μας αφήνει μονίμως άφραγκους, μπορούμε να μας το επιτρέπουμε. Φτωχοί μπορούμε να είμαστε, τσιγκούνηδες απαγορεύεται. Να πάρω ένα skin που με ξετρέλανε για ΑΠΟΛΥΤΩΣ ΚΑΝΕΝΑ ΣΟΒΑΡΟ ΛΟΓΟ; Ε, θα γίνει κι αυτό, απλώς δεν μπορεί να γίνεται συνέχεια. Και καλό είναι αν θες να γίνεται, να έχεις και κάνα πιο σοβαρό κριτήριο, όπως αυτό του μαθήματος εδώ:
Μάθημα Νο 7: Επενδύουμε. Μεγάααααλη συζήτηση και είμαι εντελώς άσχετη. Θα ήθελα να μάθω περισσότερα και σοβαρότερα στο μέλλον. Προς το παρόν, μαθαίνουμε στα παιδιά μας ότι κάποια πράγματα ίσως έχουν μεγαλύτερη αξία αργότερα και αξίζει να το λαμβάνεις υπόψη όταν αγοράζεις. Για παράδειγμα, ένα συλλεκτικό skin ή ένα skin μιας μοναδικής συνεργασίας διαφορετικών δημιουργών/εταιρειών παίρνει αξία απ’ τη μοναδικότητά του (μεταξύ άλλων). Εκτός αν… πάμε στο μάθημα 8.
Μάθημα Νο 8: Μη μασάς στο FOMO. (Fear of Missing Out – η πιο πιεστική και αποτελεσματική τακτική του marketing, ο φόβος ότι κάτι θα τελειώσει και δεν θα το προλάβεις). Ή τελοσπάντων, για να μην είμαστε πολύ αυστηροί, όταν μασάς, να το αναγνωρίζεις και να καταλαβαίνεις τον μηχανισμό. Κοινώς, είναι κάτι πραγματικά συλλεκτικό/μοναδικό και θα υπάρχει για περιορισμένο χρόνο, ή κάποιος σε πιέζει να αγοράζεις κάθε τρεις και λίγο; Κι επειδή τις περισσότερες φορές ισχύει το δεύτερο, ξαναγυρνάμε στα μαθήματα παραπάνω, για να σώζουμε την κατάσταση. Κάποιες φορές θα αγοράσουμε κάτι επειδή το θέλουμε πολύ αν είναι εντός προϋπολογισμού και κάποιες άλλες δεν θα τα καταφέρουμε και είναι ΟΚ.
Μάθημα Νο 9: Τα digital assets είναι assets. Αυτό σημαίνει ότι δεν αγοράζουμε επιπόλαια και σεβόμαστε τα χρήματά μας και αυτό που αγοράζουμε. Και για Microtransactions και για παιχνίδια ισχύει αυτό. Ένα καλό παιχνίδι πρέπει να πληρώνεται για να πληρωθούν οι δημιουργοί. Είναι περιουσία μας και έτσι το αντιμετωπίζουμε, ακόμα κι αν δεν το πιάνουμε με τα χέρια μας, όπως το δισκάκι. Όμως πάντα καλό είναι να ελέγχουμε για εκπτώσεις ή να μπορούμε να κρίνουμε και να συζητήσουμε για το πόσο έχουν ξεφύγει οι τιμές κλπ. Κάνει πάντα καλό η κριτική σκέψη στα οικονομικά και επίσης έχει σημασία να κρίνουμε ένα παιχνίδι και την τιμή του σε σχέση με την ποιότητά του και όχι μόνο με κριτήρια εμπορικότητας ή δημοφιλίας. (Αγαπάμε τα Indi στο σπίτι μας, πολύ).
Μάθημα Νο 10: Δώρα: να κάνουμε δώρα στους φίλους μας robux, V-bucks, κάρτες PS ή video games; Ναι και πάλι ναι. Αρκεί να έχουν εγκρίνει οι γονείς τους (κάποιοι γονείς δεν έχουν τις ίδιες συνήθειες με εμάς). Επίσης, κάνουμε δώρα με δική μας πρωτοβουλία και όχι επειδή μας το ζήτησε κάποιος. Ακόμα χειρότερα, δεν κάνουμε ΠΟΤΕ δώρα αν αισθανθούμε πίεση ή εκβιασμό, έστω και συγκαλυμμένο, από φίλο (irl ή online). Και δεν κάνουμε χατίρια για να μας κάνουν δώρα. Δεν το έχουμε ανάγκη, γιατί αγοράζουμε μόνοι μας αυτά που θέλουμε. Κι αν δεν μπορούμε τώρα, θα μπορέσουμε κάποια στιγμή. (Βλέπεις ότι όλα τα μαθήματα συνδέονται μεταξύ τους, έτσι;)
Θα αφήσω τα μαθήματα επιχειρηματικότητας που μπορείς να κάνεις μέσω του gaming για άλλο κείμενο. Θα σου δώσω κι ένα bonus tip για να προσέχεις: Στα οικονομικά, όσο τα παιδιά είναι μικρά, η συναπόφαση είναι πολύ σημαντική, ΑΛΛΑ, το παιδί αποφασίζει μέσα σε πλαίσιο που έχουμε εμείς ορίσει από πριν. Παράδειγμα: μια οικογένεια έχει δικαίωμα να μη θέλει να αγοράζει ποτέ robux και V-bucks, αλλά να επιτρέπει την αγορά παιχνιδιών. Το κάθε πότε θα αγοράζουμε παιχνίδι, το αποφασίζουν οι γονείς. Το ποιο παιχνίδι, μπορεί να το συναποφασίσουμε ή να το αποφασίσει το παιδί αν θεωρούμε το παιχνίδι ασφαλές φυσικά. Ή κάποιοι γονείς μπορεί να επιτρέπουν Robux/V-Bucks αλλά να θέλουν το παιδί να τα ξοδεύει μέσα στο παιχνίδι του μόνο για ποιοτικές αγορές. Εκεί πρέπει να παίξει συζήτηση και συναπόφαση.
Τα αγόρια ανυπομονούν να στήσουν το PC τους και είναι αναγκασμένοι τώρα να περιμένουν να έρθουν τα περιφερειακά, να δουν πώς θα μπει το λογισμικό, να κάνουν υπομονή μέχρι την ώρα που θα παίξουν. Το PC αγοράστηκε εκτός προγράμματος επειδή το βρήκαμε σε προσφορά διαθέσιμη για λίγες μέρες. Είχαν ήδη όμως μαζέψει ένα ποσό. Η χαρά πάει μαζί με την αναμονή και μαζί με την προσπάθεια. Το FOMO μας πίεσε να πάρουμε το PC νωρίτερα, αλλά το μαγαζί που το πουλάει όντως κάνει τέτοιες προσφορές μόνο δυο φορές τον χρόνο κι έτσι ήμασταν κάπως προετοιμασμένοι.
Το gaming μαθαίνει στα παιδιά μου οικονομικά και σε μένα (και τον μπαμπά τους) ότι όταν είσαι γονιός, μπορεί να χαρείς με πράγματα που δε φανταζόσουν ποτέ ότι μπορεί να σε κάνουν χαρούμενο, όπως το να φορτώνεις την πιστωτική. Αξία ανεκτίμητη.
Διαβάστε ακόμα:
Οι ειδικές διαδρομές Λουτράκι και Ελάτεια είναι πλέον διαθέσιμες στο Assetto Corsa Rally
